Phát triển văn hóa nhà trường, xây dựng trường học hạnh phúc ở nước ta hiện nay

PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG, XÂY DỰNG TRƯỜNG HỌC HẠNH PHÚC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY PGS.TS. GVCC. Nguyễn Toàn Thắng Nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh • Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại luôn luôn đánh giá cao vị trí, vai trò của người thầy giáo: • “Nhiệm vụ thầy giáo rất vẻ vang, vì nếu không có thầy giáo thì không có giáo dục Không có giáo dục thì không nói gì đến kinh tế, văn hóa”. “Dù tên tuổi không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh”. • Sinh thời, Thủ tướng Phạm Văn Đồng khẳng định: • “Nghề dạy học là nghề cao quý nhất trong những nghề cao quý, nghề sáng tạo nhất trong những nghề sáng tạo vì nó đã sáng tạo ra những con người sáng tạo”. • Nhà giáo là “kỹ sư tâm hồn” giúp kiến tạo nên thế giới tinh thần cho con người. • Người thầy là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, mang sứ mệnh lịch sử truyền lại các giá trị văn hóa (tri thức, đạo đức) cho các thế hệ mai sau. • • Tuyên bố nổi tiếng của Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela - người đạt giải Nobel Hòa bình được ghi trang trọng trước cổng trường Đại học Nam Phi như một lời cảnh báo đối với ngành giáo dục: • “Để phá hủy bất kỳ quốc gia nào không cần phải sử dụng đến bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa, chỉ cần hạ thấp chất lượng giáo dục và cho phép gian lận trong các kỳ thi của sinh viên, bệnh nhân sẽ chết dưới bàn tay của bác sĩ của nền giáo dục đó, các tòa nhà sụp đổ dưới bàn tay của các kỹ sư của nền giáo dục đó. • Tiền bị mất trong tay các nhà kinh tế và kế toán của nền giáo dục đó và nhân loại chết dưới bàn tay của các học giả tôn giáo của nền giáo dục đó. • Công lý bị mất trong tay của các thẩm phán của nền giáo dục đó và sự sụp đổ của giáo dục là sự sụp đổ của một quốc gia“ • (Đại biểu Nguyễn Thị Xuân Thu (đoàn Khánh Hoà) dẫn lời Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela khi đề cập đến vấn đề chất lượng giáo dục khi thảo luận về tình hình kinh tế - xã hội. ) NGHỊ QUYẾT TW 2 KHÓA VIII • - Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc; công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị vǎn hoá của dân tộc, có nǎng lực tiếp thu tinh hoa vǎn hoá nhân loại; phát huy tiềm nǎng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ nǎng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỷ luật ; có sức khoẻ, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng" vừa "chuyên“ • - Thực sự coi giáo dục - đào tạo, là quốc sách hàng đầu. Nhận thức sâu sắc giáo dục - đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là nhân tố quyết định tǎng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, đầu tư cho giáo dục - đào tạo là đầu tư phát triển. • NGHỊ QUYẾT HỘI NGHỊ TRUNG ƯƠNG 8 KHÓA XI • (Số: 29-NQ/TW, ngày 4/11/2013) • VỀ ĐỔI MỚI CĂN BẢN, TOÀN DIỆN GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO • Mục tiêu tổng quát • Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân. Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả. • Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc. Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực. NỘI DUNG 1. Cơ sở lý luận về phát triển văn hóa nhà trường, xây dựng trường học hạnh phúc 2. Thực trạng phát triển văn hóa nhà trường, xây dựng trường học hạnh phúc ở nước ta hiện nay 3. Phương hướng, giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển văn hóa nhà trường, xây dựng trường học hạnh phúc đẩy mạnh phát triển văn hóa, con người Việt Nam – sức mạnh nội sinh để phát triển nhanh và bền vững đất nước 1. Cơ sở lý luận về phát triển văn hóa nhà trường, xây dựng trường học hạnh phúc 1.1. Khái niệm văn hóa Tiếng Việt hiện đại: VĂN HOÁ + X = LĨNH VỰC VĂN HOÁ . X- SỰ THẨM THẤU VĂN HÓA VÀO LĨNH VỰC X • VH ẩm thực; VH cư trú; VH ứng xử; VH đạo đức, lối sống; VH giao tiếp, ứng xử; VH giáo dục, VH NHÀ TRƯỜNG • Đây là một mảnh ghép trong bức tranh tổng thể vô cùng rộng lớn về nền văn hoá của một cộng đồng người trong quá khứ, hiện tại và tương lai Nguồn gốc khái niệm • Phương Đông : • “Văn trị giáo hoá”,(Lưu Hướng thời Tây Hán); • “Văn hiến , phong tục” ( Nguyễn Trãi) • Phương Tây: Culture ( gieo trồng trí tuệ) Quan niệm Mác xít về văn hóa: Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên mức độ phát triển của lịch sử loài người Quan niệm Mác xít về văn hóa • Trong “Bản thảo kinh tế triết học năm 1844”, C.Mác phát hiện: “Chúng ta thấy rằng lịch sử của công nghiệp và sự tồn tại có tính đối tượng đã hình thành của công nghiệp là quyển sách đã mở của những lực lượng bản chất của con người” C. Mác dùng thuật ngữ “lực lượng bản chất người” của con người để diễn tả về một nguồn sức mạnh để cải biến tự nhiên chỉ có ở người: đó là văn hóa. • Văn hóa là sự sáng tạo của “các lực lượng bản chất người của con người” tác động vào thế giới tự nhiên nhằm mục đích sinh tồn. • VĂN HÓA ĐƯỢC HIỂU LÀ TRÌNH ĐỘ NGƯỜI (ĐẠT CHUẨN MỰC CHÂN, THIỆN, MỸ) CỦA CON NGƯỜI • Trong một nghiên cứu khác, C.Mác và Ph.Ăngghen khẳng định: • “Căn cứ vào mức độ tự nhiên được con người biến thành bản chất người (tức là mức độ tự nhiên được con người khai thác, cải tạo) thì có thể xem xét được trình độ văn hóa chung của con người”. 1 Quan niệm về văn hoá của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. (8/1943) “Tuyên bố về chính sách văn hóa của UNESCO” năm 1982 tại Mêhicô • “Văn hóa là tổng thể những nét đặc thù về tinh thần và vật chất, về trí tuệ và xúc cảm quy định tính cách của một xã hội hay của một nhóm xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật, văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người về sự tồn tại, những hệ thống giá trị, những truyền thống và tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét (reflect - phản tư) về bản thân. • Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt - con người, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý. • Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm kiếm không mệt mỏi những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt qua cả giới hạn của bản thân”. • - Jawaharlal Nehru (Thủ tướng Ấn Độ đầu tiên) • VH là khả năng nỗ lực của con người trong việc làm cho người khác hiểu mình, đồng thời cũng là một nỗ lực của chính mình để hiểu, cảm thông với người khác là con đường từ trái tim đến trái tim, tức là sự ứng xử NHÂN VĂN, NHÂN TÍNH giữa người với người • - Xukhômlinxki (Viện sĩ Viện Hàn lâm KHGD Liên Xô): • VH là khả năng về lòng trắc ẩn của con người đối với với người khác, cảm thông và chia sẻ với tâm trạng, nỗi đau, hoàn cảnh sống của người khác, không vô tình, vô cảm, lạnh nhạt, luôn tìm cách giúp đỡ họ vượt lên hoàn cảnh, vượt lên nỗi đau, vượt lên những sai lầm để hoàn thiện nhân cách. • VH là bản lĩnh nhân văn, là tinh thần dân chủ, khả năng ứng xử một cách nhân văn: biết lắng nghe và thấu hiểu, không chê bai, bài bác, không đối địch với tinh thần khoan dung, bao dung, đối thoại, tôn trọng sự khác biệt. • VH LÀ SỨC MẠNH NỘI SINH BÊN TRONG CỦA CHÚNG TA để chế ngự THÚ TÍNH trong mỗi CON NGƯỜI Tổng hợp VĂN HÓA LÀ SỰ KẾT TINH TRÌNH ĐỘ NGƯỜI CỦA CON NGƯỜI ĐẠT GIÁ TRỊ “CHÂN, THIỆN, MỸ” Ở 2 PHƯƠNG DIỆN: - Chuẩn mực trí tuệ, tri thức của nhân loại (về tự nhiên, xã hội và con người) - Chuẩn mực đạo đức xã hội của loài người (thể hiện trong các mối quan hệ ứng xử tốt đẹp giữa con người với con người, con người với tự nhiên, giữa các cộng đồng XH với nhau) Từ trí tuệ, tri thức và đạo đức sẽ nảy sinh hành vi tương ứng của con người trong giao tiếp, ứng xử hàng ngày: “Y PHỤC XỨNG KỲ ĐỨC”, “ NGƯỜI KHÔN ĂN NÓI DỊU DÀNG DỄ NGHE”: VĂN HÓA CÒN ĐƯỢC HIỂU LÀ SỨC NGHĨ (NĂNG LỰC TƯ DUY), KIỂU TƯ DUY, BẢN SẮC (bộ “gen” di truyền), PHONG CÁCH CỦA DÂN TỘC chi phối mọi hành vi giao tiếp, ứng xử trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là trong hoạt động Giáo dục và Đào tạo theo các chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận và vận thông • Năm 1998, tại Nghị quyết hội nghị lần thứ năm, Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Đảng ta đã nêu rõ: • Văn hóa Việt Nam là thành quả của hàng nghìn năm lao động và sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình. • Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hồn khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc. • Trong thời đại Hồ Chí Minh, với đường lối đúng đắn và sáng tạo của Đảng ta, văn hóa Việt Nam tiếp tục được phát huy, đã góp phần quyết định vào những thắng lợi to lớn của nhân dân ta trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội” • TẠI HỘI NGHỊ VĂN HÓA TOÀN QUỐC NGÀY 24/11/2021, • TỔNG BÍ THƯ NGUYỄN PHÚ TRỌNG NÊU RÕ: • “Văn hóa là một phạm trù rất rộng, có thể hiểu đưới nhiều góc độ khác nhau với nhiều cách tiếp cận khác nhau, rất phong phú, đa dạng. Đến nay, trên thế giới có tới gần 200 định nghĩa khác nhau về văn hóa. Nhưng chung quy có thể hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.Theo nghĩa rộng, văn hóa là trình độ phát triển về tinh thần và vật chất của nhân loại trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất định (thời kỳ đồ đá, thời kỳ đồ đồng, văn hóa Đông Sơn, văn hóa lúa nước ). • Nghĩa hẹp, văn hóa là những hoạt động tinh thần của một xã hội, gồm có những lĩnh vực: giáo dục, khoa học, văn học, nghệ thuật, đạo đức (lối sống, cách cư xử, ứng xử giữa người với người ). • Văn hóa cũng bao gồm cả văn hóa vật thể (các di tích lịch sử, các công trình văn hóa, di sản văn hóa, những sản phẩm văn hóa: Kim tự tháp, đình, chùa, miếu thờ) và văn hóa phi vật thể (ca dao, dân ca, hò vè, lễ hội; các phong tục, tập quán của mỗi quốc gia, mỗi vùng miền, mỗi dân tộc, mỗi địa phương) ” • Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: • “ Văn hóa là những gì tinh hoa, tinh túy nhất, được chưng cất, kết tinh, hun đúc thành những giá trị tốt đẹp, cao thượng, đặc sắc nhất, rất nhân văn, nhân ái, nhân nghĩa, nhân tình, tiến bộ (một con người có văn hóa, một gia đình có văn hóa, một dân tộc có văn hóa; lối sống văn hóa, nếp sống văn hóa, cách ứng xử có văn hóa ). Còn những gì xấu xa, việc làm ti tiện, đớn hèn, những hành động phi pháp bỉ ổi là vô văn hóa, phi văn hóa, phản văn hóa. • Hạnh phúc của con người không phải ở chỗ nhiều tiền, lắm của, ăn ngon, mặc đẹp, mà còn ở sự phong phú về tâm hồn, được sống giữa tình thương và lòng nhân ái, lẽ phải công bằng ” • Đề cập tới nhiệm vụ xây dựng, chấn hưng văn hóa, trong bài phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nêu ra yêu cầu cấp bách về phát triển văn hóa: • “Phát triển toàn diện và đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, môi trường văn hóa, đời sống văn hóa: Bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả sáng tạo các giá trị văn hóa mới. • Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh gắn liền với đấu tranh không khoan nhượng với cái xấu, cái ác, phi văn hóa, phản văn hóa; bảo vệ những giá trị chân - thiện - mỹ. Nâng cao đời sống văn hóa của nhân dân; xây dựng đời sống văn hóa vui tươi, lành mạnh, hạnh phúc; khắc phục sự chênh lệch về trình độ phát triển và hưởng thụ văn hóa giữa các vùng, miền của đất nước” • 1.2. Văn hóa trường học (văn hóa học đường) • Khái niệm trường học • Trường học là thiết chế văn hóa giáo dục - nơi diễn ra các hoạt động giảng dạy và học tập của thầy và trò nhằm mục đích đào tạo, phát triển con người toàn diện về đức - trí - thể - mỹ, có đủ phẩm chất và năng lực, có nhân cách văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước, • Trường học chính là môi trường văn hóa học đường sẽ đồng hành theo dòng chảy văn hoá, văn minh của đất nước, dân tộc và nhân loại